Bijengezondheid
Een Compleet Overzicht van Ziekten, Plagen en Vijanden.
De gezondheid van uw bijenvolk is de absolute basis van het imkeren. Zonder een vitaal volk is er geen honing, geen bestuiving en geen plezier in de hobby. Een sterk volk kan tegenslagen aan, maar een verzwakt volk is een magneet voor ellende. Het observeren van de vliegplank is vaak uw eerste diagnostische instrument. Ziet u stuifmeel binnenkomen? Vliegen ze doelgericht? Of kruipen er trillende bijen over de grond? In dit hoofdstuk behandelen we de meest voorkomende bedreigingen. Met de juiste kennis en preventieve maatregelen bent u als imker uitstekend in staat om uw volken gezond te houden.
Parasieten en Plagen: De Grote Vijanden
Varroa Destructor: De Vampier van de Bijenkast
Als u maar één ding onthoudt uit dit hoofdstuk, laat het dan dit zijn: de Varroamijt is de grootste wereldwijde bedreiging voor de westerse honingbij. Deze roodbruine parasiet is van oorsprong een plaag van de Aziatische honingbij, maar is overgesprongen naar onze volken, die er geen natuurlijke afweer tegen hebben.
De levenscyclus is meedogenloos. De mijt plant zich voort in de gesloten cellen van het broed (voorkeur voor darrenbroed). Ze voedt zich met het vetlichaam (het cruciale orgaan voor energie en immuniteit) van de opgroeiende larve. Een bij die zo geboren wordt, is verzwakt, lichter van gewicht en heeft een verkorte levensduur. Maar het gevaar is tweeledig: de mijt fungeert als een vuile injectienaald en verspreidt dodelijke virussen, zoals het Deformed Wing Virus (DWV), waardoor bijen met verschrompelde, onbruikbare vleugels geboren worden.
Tijdens het hoogseizoen (zomer) kan de mijtenpopulatie in een kast zich elke 3 tot 4 weken verdubbelen. Zonder ingrijpen van de imker sterft een geïnfecteerd volk onherroepelijk binnen 2 tot 3 jaar aan de gevolgen van de zogenaamde "Varroatose".
Meten is Weten: Monitor de Besmetting
U kunt niet blind varen op de gedachte "ze vliegen nog mooi, het zal wel goed zijn". Een volk kan er in september fantastisch uitzien en in november ineens ingestort zijn door een explosie van mijten. Een infectiegraad van 3% (3 mijten per 100 bijen) in augustus is al de absolute gevarenzone. U moet dus regelmatig monitoren.
- De Mijtenval (Lade): Schuif de witte varroalade onderin de (gaas)bodem van de kast. Controleer na 3 dagen het aantal natuurlijk gevallen mijten en deel dit door 3. Valt er in juli meer dan 10 mijten per dag? Dan is onmiddellijke actie vereist.
- Poedersuikermethode: Een zeer handige, diervriendelijke steekproef. Schep ongeveer 300 bijen (een half theekopje) vanaf een broedraam in een pot met een gaasdeksel. Voeg poedersuiker toe, rol zachtjes zodat de bijen wit kleuren, en wacht 2 minuten. De mijten verliezen hun grip. Schud daarna het potje ondersteboven boven een witte bak met water; de suiker lost op, de mijten drijven, en de bijen vliegen witbepoederd maar levend terug de kast in.
- Alcoholwas: Identiek aan de suikermethode, maar met (ruitensproeier)vloeistof. Dit doodt helaas de bijen in het monster, maar is de meest nauwkeurige methode die professionele imkers gebruiken.
De 3-in-1 Behandelstrategie
Een effectieve bestrijding bouwt u op over het hele jaar volgens het principe van Geïntegreerde Varroabestrijding (IPM). We gebruiken geen zware landbouwgiften, maar richten ons op organische zuren en essentiële oliën.
- Lente (Biotechnisch/Mijtenvangen): In de opbouwfase hangt u regelmatig een leeg raampje of bouwraam in. Bijen bouwen hier darrenraat (de grotere cellen). Varroa prefereert darrenbroed. Zodra dit broed gesloten is (voordat ze uitkomen!), snijdt u de raat weg en smelt u het om. Hiermee haalt u letterlijk duizenden mijten weg zonder een druppel medicijn te gebruiken.
- Nazomer (Hoofdbehandeling): Direct na het slingeren van de zomerhoning (augustus). De winterbijen staan op het punt geboren te worden en moeten 100% gezond zijn. Veelgebruikt is Mierenzuur, wat als unieke eigenschap heeft dat de dampen dóór de wasdekseltjes in het broed dringen en daar de reproducerende mijten doden. Alternatieven zijn producten op basis van Thymol (een etherische olie), die via verdamping werken. Let op: beide zijn erg afhankelijk van de buitentemperatuur.
- Winter (Restbehandeling): Rond de kerstdagen, als de volken idealiter broedloos zijn, gebruikt de imker Oxaalzuur. Dit contactmiddel wordt over de in een wintertros zittende bijen gedruppeld of verdampt. Dit doodt meer dan 95% van de mijten die op de volwassen bijen (de 'lifters') zitten, waardoor uw volk in de lente schoon aan het nieuwe seizoen begint.
Verdieping: De Dood van de Bijen Verklaard
In deze prachtig geanimeerde en uiterst informatieve video van het bekende kanaal Kurzgesagt wordt dieper ingegaan op de complexe en overlappende bedreigingen waar de honingbij wereldwijd mee worstelt. Ze lichten de "Perfect Storm" toe van de Varroamijt, de fatale invloed van insecticiden (zoals neonicotinoïden) en de stress door moderne monocultuur in de landbouw. Een absolute aanrader voor iedere beginnende imker om het ecosysteem te begrijpen.
Vergelijking: de Varroamijt (links) en de veel kleinere Tropilaelapsmijt (rechts).
Opkomende Bedreiging: De Tropilaelapsmijt
Bovenop de uitdagingen met Varroa waarschuwen wetenschappers, de WUR (Wageningen University & Research) en overheden voor een relatief nieuw, potentieel zeer desastreus gevaar voor Europa: de Tropilaelapsmijt (Tropilaelaps clareae en mercedesae).
Deze parasiet, eveneens afkomstig uit Azië (oorspronkelijk de reuzenhoningbij), heeft met succes de sprong gemaakt naar onze Westerse honingbij (Apis mellifera). Vergeleken met de Varroamijt zijn ze kleiner, langwerpiger, lichtrood van kleur en bewegen ze veel sneller over de raten, wat ze lastig te detecteren maakt voor het ongetrainde oog. Hun levenscyclus is bovendien veel korter, waardoor hun populatie in het bijenvolk nóg agressiever en sneller kan exploderen dan die van Varroa, vaak eindigend in snelle sterfte en broedafwijkingen.
Lichtpuntje en Waakzaamheid: In tegenstelling tot de Varroamijt kan de Tropilaelapsmijt slechts heel kort overleven op de volwassen bij (ongeveer 2 tot 3 dagen) en is volledig afhankelijk van de aanwezigheid van broed. Periodes zonder broed, zoals onze Europese winters of het gericht toepassen van een 'broedstop', lijken zeer effectief. De mijt is momenteel nog niet structureel gevestigd in West-Europa, maar staat op de radar. Het voorkomen van de import van besmette volken of koninginnen uit Aziatische gebieden is van nationaal en internationaal belang. Let extra op extreem snelle, kleine langwerpige beestjes bij uw inspecties!
Bacteriën en Virussen: Broedziekten
Diagnose in Beeld: De Gezondheid van het Nest
Het broednest vertelt u álles over de gezondheid van het volk. Gezond broed is parelwit, c-vormig in het larvestadium en het raam ziet eruit als een compact, aaneengesloten legpatroon met lichtbolle, droge wasdekseltjes. Ziet u verkleuringen (bruin of gelig), ingezakte of geperforeerde dekseltjes (hagelschotpatroon), of ruikt u een vreemde, zurige lucht? Dan is alertheid en directe actie geboden.
Bij verdenking van Amerikaans Vuilbroed kan een imker zelf de "luciferproef" doen: steek een schone lucifer in de aangetaste cel en trek hem langzaam terug. Trekt het rottende materiaal draden (als warme mozzarella) van meer dan 2 cm lang? Dan is de diagnose vrijwel zeker gesteld. Klik door de onderstaande carrousel voor de belangrijkste broedziekten.
Amerikaans Vuilbroed (AVB): De grootste nachtmerrie van elke imker en bacterieel (Paenibacillus larvae). Broed rot in de gesloten cel weg tot een bruine slijmachtige massa met een penetrante lijmgeur. Vormt uiterst taaie sporen die tientallen jaren besmettelijk blijven. Bij uitbraak zwaar besmettelijk en direct aangifteplichtig bij de NVWA. Vaak rest slechts verbranding van kasten en volken.
Europees Vuilbroed (EVB): Ook bacterieel, maar treft open broed. Larven sterven jong, zakken in elkaar en liggen onnatuurlijk verdraaid in de cel (niet strak langs de wand). Geen slijmdraden. Vaak is dit een 'stressziekte' bij een voedseltekort in het voorjaar. Voeren en een nieuw raam helpen vaak al.
Kalkbroed: Een vervelende schimmelziekte (Ascosphaera apis). De besmette larven veranderen, nadat ze overwoekerd zijn, in harde, krijtachtige witte, grijze of zwarte 'mummies'. U vindt deze vaak op de varroalade of voor de kast. Krijgt makkelijker voet aan de grond bij een koud, vochtig en slecht geventileerd nest, of bij genetisch kwetsbare volken.
Zakbroed: Een aandoening veroorzaakt door het Sacbrood virus (SBV). De zieke larve vervelt niet goed en verandert in een zakje gevuld met een heldere vloeistof. Karakteristiek is dat de kop van de larve donker kleurt en een beetje opkrult, wat vaak wordt omschreven als een "Chinees slofje".
Overige Indringers en Vijanden
De Grote Rovers in en rond de Kast
Naast ziektes zijn er kapers op de kust die uit zijn op het broed, de bijen, of de opgeslagen energie: de was en de honing.
- De Wasmot: Een behendige nachtvlinder (de grote of kleine wasmot) die stiekem eitjes legt in zwakke hoekjes van de kast. De resulterende rupsen zijn gulzig en vreten zich met een noodgang dwars door uw waardevolle wasraten heen. Ze laten een walgelijk spoor van webben, tunnels en zwarte keutels achter. Sterke bijenvolken ruimen de eitjes zelf direct op; zwakke volken worden overrompeld. Vooral opgeslagen, donkere broedraten in het tuinhuis zijn enorm kwetsbaar. Bewaar raten dus koud (buiten of in de diepvries), of behandel opslagkisten met ijsazijn.
- De Aziatische Hoornaar: Een sterk oprukkende, invasieve exoot (Vespa velutina). Deze wesp is groter, donkerder en heeft opvallend gele poten vergeleken met onze inheemse hoornaar. Ze richten een ware slachting aan: ze 'biddend' voor de vliegopening (ook wel 'hawking' genoemd) en plukken vermoeide haalbijen pardoes uit de lucht. Een volk reageert vaak door de kast niet meer uit te durven en verhongert intern. Als u deze soort ziet, plaats vangtrechters, fotografeer ze en meld het direct via Waarneming.nl of StopDeAziatischeHoornaar, zodat opsporingsteams de primaire nesten in de bomen kunnen vernietigen.
Predatoren uit de Natuur
Een kast vol honing en vette bijenlarven is een ware goudmijn voor vele diersoorten die op zoek zijn naar energierijk voedsel, vooral als de temperaturen dalen.
- Spechten: De prachtig gekleurde groene specht, maar ook de bonte specht, zijn berucht in de wintermaanden. Met hun krachtige snavels hakken ze gaten ter grootte van een vuist dwars door de hardhouten, en zeker door EPS (piepschuim), kasten om de wintertros met bijen eruit te peuzelen. De onrust die het getik veroorzaakt, zorgt er bovendien voor dat veel bijen van de tros vallen en doodvriezen. Oplossing? Span eind herfst standaard een grofmazig net of gaas ruim om uw kasten.
- Muizen: De spitsmuis en veldmuis zoeken in de herfst een beschutte, warme plek en ruiken de honing. Ze wurmen zich, ongezien, door een opening van nog geen centimeter. Eenmaal binnen vreten ze de raten kapot voor een nest en zorgen ze met hun urine voor paniek en een onbewoonbare omgeving, waardoor de bijen sterven van de stress en kou. Een metalen muizenrooster voor de ingang in oktober monteren is simpelweg verplichte kost voor iedere imker.
- Wespen en Roofbijen: In de late zomer, rond augustus/september, storten de wespennesten en soms ook bijenvolken van buren in. Deze wanhopige rovers ruiken de honing in uw kast en proberen binnen te dringen om het leeg te stelen ('roverij'). Verklein het vlieggat direct met een blokje na het weghalen van de honingkamers, zodat uw wachtbijen hun verkleinde fort makkelijker kunnen verdedigen.
Preventie: Voorkomen is Altijd Beter
Goede Imkerpraktijken (GIP)
U kunt en zult niet elke ziekte kunnen voorkomen, maar u heeft als imker wel degelijk een gigantische invloed. Door strikt en hygiënisch te werken, minimaliseert u de infectiedruk enorm. Dit concept noemen we "Goede Imkerpraktijken".
- Raatvernieuwing (Cruciaal): Hoe ouder een broedraam wordt, hoe zwarter het kleurt door de vele generaties achtergelaten coconnetjes. Deze oude was is een spons voor pesticiden en een broeinest voor ziektekiemen en schimmelsporen. Vervang elk voorjaar minimaal 30% van de (buitenste) broedramen door een nieuwe kunstraat of leeg raam. Na maximaal 3 jaar moet de hele inventaris van een kast zijn vernieuwd.
- Gereedschap & Materiaal: Een dokter wast zijn handen tussen patiënten, een imker zou zijn gereedschap moeten schoonmaken tussen volken (en zéker tussen standplaatsen). Reinig uw beitel wekelijks met een sterke soda-oplossing of hitte. Wissel daarnaast nooit ongezien broedramen uit tussen een zichtbaar zwak/ziek en een gezond volk om de zwakke 'te helpen'. U verspreidt waarschijnlijk alleen het probleem.
- Volksterkte: In het imkeren geldt: één supersterk volk is oneindig veel beter dan drie kwakkelende volkjes. Een sterk, dichtbevolkt nest poetst cellen efficiënter, verdedigt het vlieggat en houdt virussen onder controle. Durf streng te zijn: verenig zwakke volken voor de winter, in plaats van eindeloos aan symptoombestrijding en "dokteren" te doen.
- Voedselvoorziening (Dracht): Net als bij mensen daalt de immuniteit van bijen drastisch bij een tekort aan (gevarieerd) voedsel. Zorg dat uw volken staan in een bloemrijke, gevarieerde omgeving of wees paraat om bij te sturen in "drachtpauzes" door suikerwater te voeren. Een hongerend volk wordt onvermijdelijk een ziek volk.
- Genetica en Selectie: Sommige bijenlijnen vertonen verhoogd hygiënisch gedrag. Ze ruimen varroamijten of zieke larven sneller op (dit heet VSH - Varroa Sensitive Hygiene). Teel nimmer verder met dochterkoninginnen van volken die opvallend vaak of snel ziek worden.