De Levenscyclus & Carrière
Van ei tot bij en de carrièreladder van de werkster.
In Hoofdstuk 3 leerden we de spelers kennen. Nu kijken we naar hun leven op de tijdlijn. Het leven in de kast is een race tegen de klok: van een verbazingwekkend snelle metamorfose in de cel tot een strak en onverbiddelijk georganiseerde loopbaan als volwassen werkster.
1. De Metamorfose: Van Ei tot Insect
Elke honingbij doorloopt een 'volledige gedaanteverwisseling' die bestaat uit vier stadia: Ei, Larve, Pop en Imago (de volwassen bij). Dit fascinerende proces voltrekt zich verborgen in de kleine zeshoekige wascellen.
De Start (Dag 1-3)
Voordat de koningin een eitje legt, inspecteert ze de cel. Ze steekt haar kop erin en meet met haar voorpoten de diameter. Is het een normale cel? Dan voegt ze een spermacel toe uit haar zaadblaas, en ontstaat er een bevrucht eitje (een werkster). Is de cel groter gebouwd? Dan laat ze het eitje onbevrucht, waaruit wonderlijk genoeg een mannetje (een dar) ontstaat!
De imker leest de leeftijd: Het eitje, nauwelijks groter dan een rijstkorrel, wordt met een minuscuul drupje lijm aan de celbodem vastgemaakt.
Dag 1: Het eitje staat kaarsrecht overeind.
Dag 2: Het eitje zakt schuin naar een hoek van 45°.
Dag 3: Het eitje ligt plat op de celbodem. De eischaal (chorion) barst en lost op in de eerste druppel koninginnegelei die de voedsterbijen aandragen.
De Eetmachine (Dag 4-9)
Zodra het eitje oplost, verschijnt er een wit, rond, pootloos wormpje: de larve. Dit is de enige fase waarin het insect wezenlijk groeit. En hoe! Ze eet dag en nacht en neemt in nog geen 6 dagen tijd tot wel 1.500 keer in gewicht toe. Ze vervelt in deze periode meerdere keren omdat ze letterlijk uit haar vel knapt.
Het dieet: De eerste drie dagen krijgen álle larven exclusieve, eiwitrijke Koninginnegelei. Vanaf dag vier schakelt het dieet van werkster- en darrenlarven over op 'bijenbrood' (een stevige mix van gefermenteerd stuifmeel en nectar). Alleen de larven die geselecteerd zijn om een nieuwe koningin te worden, blijven baden in een overvloed van pure Koninginnegelei. Aan het einde van het larvestadium sluiten de volwassen werksters de cel af met een ademend dekseltje van poreuze was.
De Transformatie (Dag 10-21)
In het donker van de verzegelde cel spint de larve een ragfijne cocon om zich heen. Hier begint de ware magie: het complete larvelichaam wordt intern afgebroken en opnieuw opgebouwd tot een herkenbaar insect. Ze krijgt zes poten, vier vleugels en haar zintuigen ontwikkelen zich.
Wanneer imkers een raam met poppen bekijken (als de cel opengebroken is), kunnen ze de naderende geboorte exact aflezen aan de kleur van de ogen: Deze transformeren van spookachtig wit, naar zachtroze, dan dieppaars en ten slotte gitzwart vlak voor de geboorte.
Aan het einde van haar ontwikkelingstrein knaagt de jonge bij met haar krachtige kaken van binnenuit het wasdekseltje kapot en wurmt zich naar buiten. Ze ziet er nog grijs en donzig uit, maar is direct klaar om aan het werk te gaan.
De Ontwikkelingstabel (Zeer Belangrijk!)
Als imker zult u deze dagen vaak nodig hebben om te berekenen wanneer er bijvoorbeeld een nieuwe koningin wordt geboren of wanneer u varroa moet bestrijden.
| Ontwikkeling | Koningin 👑 | Werkster 🐝 | Dar 🚁 |
|---|---|---|---|
| Fase: Ei | 3 dagen | 3 dagen | 3 dagen |
| Fase: Larve (Open) | 5 dagen | 6 dagen | 7 dagen |
| Fase: Pop (Gesloten) | 8 dagen | 12 dagen | 14 dagen |
| Totale tijd tot Geboorte | 16 dagen | 21 dagen | 24 dagen |
| Handig ezelsbruggetje: Tussen de totale ontwikkelingstijd van de kasten zit ruwweg een sprong van 3 - 6 - 9 dagen, of stamp de reeks 16 - 21 - 24 in uw hoofd. | |||
Wat ziet u in de praktijk op het raat?
Tijdens een inspectie "leest" u de gezondheid van het volk af aan het broedpatroon. Klik door de voorbeelden hieronder:
Gezond Werksterbroed: Vlak, geel/bruin gesloten broed dat aaneengesloten is als een compact tapijt (ook wel "planken met spek" genoemd door imkers). Zeer weinig lege cellen en geen gaten in de dekseltjes.
Het Hagelpatroon: Veel verspreide lege gaten tussen het gesloten broed. Dit is een alarmerend teken. Vaak wijst dit op zware Varroa-druk, een broedziekte (de bijen ruimen dan de zieke poppen op) of inteelt van de koningin.
Darrenbroed: Dit zijn de mannen. Cellen zijn groter en de dekseltjes staan bol omhoog (kogelrond/bultig). Ze zitten in de natuur vaak in trosjes gebouwd aan de onderkant of in de hoeken van een raat.
2. De Carrière van de Werkster
Een werkster doet niet zomaar wat er op dat moment in haar opkomt. Haar takenpakket wordt strak en onverbiddelijk bepaald door haar leeftijd. Naarmate ze ouder wordt, activeren of deactiveren bepaalde klieren in haar lichaam. Dit briljante biologische fenomeen heet leeftijdspolyethisme. Ze begint haar leven uiterst veilig in het diepe donker van de kast en schuift gedurende haar leven letterlijk langzaam op naar de uitgang, om haar loopbaan af te sluiten in de gevaarlijke buitenwereld.
Fase 1: Schoonmaakbij (De Poetsbij)
Direct nadat ze uit haar cel is gekropen, is het pantser van de jonge bij nog week, licht van kleur en donzig. Ze heeft geen tijd om te spelen: haar eerste taak is huishoudelijk werk.
Ze begint direct met het grondig poetsen van haar eigen geboortecel. Met haar kaken verwijdert ze restanten van haar cocon en de uitwerpselen van haar larvestadium. Daarna poetst ze de celwanden vakkundig met een superdun, desinfecterend laagje propolis (een door bijen verzamelde boomhars). Deze extreme hygiëne is essentieel: als de koningin langskomt en de cel is niet voor 100% steriel bevonden, zal ze weigeren er een nieuw eitje in te leggen. Zonder hardwerkende poetsbijen stopt de voortplanting dus direct.
Fase 2: Voedsterbij (De Kraamzorg)
Na enkele dagen is de werkster sterk genoeg en ontwikkelen de voedersapklieren (hypofaryngeale klieren) in haar kop zich volledig. Ze stapt over naar de 'kraamzorg' en ontfermt zich over de hongerige larven. Dit is een enorme klus: één larve kan wel 1.000 keer per dag bezocht worden.
- Jonge larven (tot 3 dgn oud): Krijgen via de voedersapklieren van deze bijen het uiterst geconcentreerde en eiwitrijke koninginnegelei ('royal jelly').
- Oudere larven (dag 4+): Krijgen een stevig, grover mengsel van bloemenstuifmeel en nectar/honing, ook wel 'bijenbrood' genoemd.
Naast de larven voeren deze voedsterbijen ook de volwassen darren en vormen ze de exclusieve 'hofstaat' rondom de koningin: ze poetsen haar, dragen haar uitwerpselen weg en voeren haar continu hoogwaardige gelei zodat zij onafgebroken eitjes kan blijven produceren.
Fase 3: Bouwbij & Honingmaker
Rond de 12e levensdag krimpen de voedersapklieren en bereiken de wasklieren aan de buikzijde van haar achterlijf hun absolute piek. Als de kasttemperatuur perfect is (±35°C) en er massaal nectar binnenkomt, begint het grote bouwen.
De bouwbijen hangen in lange 'kettingen' (festoons) aan elkaar vast. Ze 'zweten' kleine, vloeibare wasschilfertjes uit. Zodra dit de lucht raakt, stolt het. Met hun achterpoten schrapen ze de was van hun buik, brengen het naar de kaken, kneden het soepel en metselen er in totale duisternis foutloze, zeshoekige (hexagonale) cellen van.
De Honingmaker: Naast het bouwen functioneert ze in deze fase ook als magazijnmedewerker. De oudere vliegbijen leveren hun verzamelde nectar bij haar af. Zij voegt via haar eigen maag invertase-enzymen toe om de suikers af te breken. Vervolgens wappert ze hard met haar vleugels over de raat om het overtollige water te verdampen (tot onder de 20%). Et voilà: de nectar is succesvol omgezet in houdbare honing.
Fase 4: Wachtbij (De Beveiliging)
Voordat de werkster promoveert tot vliegbij en de wereld intrekt, krijgt ze eerst dienst aan de grens. Ze neemt plaats op de vliegplank. Ze staat vaak letterlijk op haar middelste en achterste poten (een beetje opgericht), klaar om uit te halen.
Met uitgestoken voelsprieten betast ze elke landende bij intensief. Het is een strenge paspoortcontrole, en het wachtwoord is geur. Elke bij van het eigen volk draagt een onzichtbare, specifieke familiegeur bij zich. Klopt de geur niet? Dan wordt een rovende bij van de buren of een jagende wesp zonder pardon aangevallen, gebeten of gestoken.
Als het gevaar te groot is (bijvoorbeeld een muis die naar binnen wil, of een imker die wat ruw de kast opentrekt), steekt ze haar angel uit en verspreidt ze een alarmferomoon dat ruikt naar overrijpe bananen. Dit rekruteert in een flits tientallen oudere bijen uit de kast om mee te vechten. De wachter offert in een gevecht regelmatig haar eigen leven.
Fase 5: Haalbij (De Piloot)
De laatste, meest riskante, maar ook de belangrijkste levensfase. Ze verlaat de relatief veilige kast en navigeert tot wel 3 tot 5 kilometer ver op zoek naar de vier essentiële grondstoffen voor de kolonie:
- Nectar: De suikers voor pure brandstof en het aanleggen van wintervoorraden (honing).
- Stuifmeel: Wordt gehaald en vervoerd als dikke, felgekleurde 'broekjes' aan de achterpoten. Het is onmisbaar eiwit voor het voeden van nieuwe larven. Zonder stuifmeel stopt de kweek direct.
- Water: Wordt gehaald in ondiepe poelen om nectar te verdunnen en als 'koelwater' om in de zomer de kast te airconditionen.
- Propolis: Kleverige, medicinale harsen van knoppen en bomen, gebruikt voor tocht-afdichting en het steriel houden van het volk.
Het beroep van de haalbij is loodzwaar. Ze communiceert vliegroutes via de Waggle-Dance en racet heen en weer. Tijdens haar laatste levensfase verslijten haar vleugelranden door de windweerstand, totdat ze zo ver gerafeld zijn dat ze niet meer kan opstijgen. Ze sterft meestal eenzaam ergens in een weiland, of ze valt uitgeput van de vliegplank, zodat ze haar zusters binnen niet opzadelt met het opruimen van haar lichaam.
De Zomerbij vs. De Winterbij
De leeftijdscyclus van 6 weken, zoals hierboven beschreven, geldt enkel en alleen voor de zomerbij. In augustus en september, als de dagen korter worden en de nectarstroom drastisch afneemt, verandert er wezenlijk iets in de fysiologie van het volk.
De bijen die in het late najaar geboren worden, hoeven weinig tot geen jong broed meer te verzorgen en ze hoeven al helemaal niet uit te vliegen in de bittere kou. In plaats van zich te pletter te werken, slaan ze een complex eiwit-vet (vitellogenine) op in hun achterlijf.
Deze speciale winterbijen maken geen carrière-stap naar vliegbij. Door het ontbreken van slijtage en door hun dikke vetlaag (hun interne verwarmingselement) leven zij geen 6 weken, maar kunnen zij wel 6 volle maanden overleven in de donkere wintertros! Hun enige doel: de koningin springlevend en op temperatuur houden, totdat de lente weer aanbreekt.
De Voortplanting van het Volk (Zwermen)
We weten nu hoe een individuele bij geboren wordt, maar hoe plant het gehele superorganisme zich eigenlijk voort? Hoe ontstaan er uit één bijenvolk twéé bijenvolken? Dit natuurlijke proces noemt men zwermen.
Wanneer de kast in het voorjaar (mei/juni) massaal uit zijn voegen barst, voelt het volk kriebels en 'ruimtegebrek'. De werksters bouwen grote zwermcellen en dwingen de oude koningin hier eitjes in te leggen voor nieuwe moeren. Zodra deze cellen bijna rijp zijn, stopt de hofstaat met het voeren van de zware, leg-actieve oude koningin. Ze jagen haar door de kast om haar af te laten vallen. Ze moet lichter worden, anders kan ze de komende vlucht fysiek niet aan!
Zodra het kwik boven de 20 graden stijgt, zuigt pakweg de helft van de vliegbijen zich helemaal vol met honing (als noodrantsoen). In één massale uittocht, begeleid met een oorverdovend gezoem, stort het halve volk zich samen met de afgeslankte oude koningin naar buiten. Ze landen als een zwarte, levende druppel (de zwermtros) aan een tak in de buurt. Vanuit daar gaan verkenners op zoek naar een nieuwe holle boom of een lege kast om opnieuw te beginnen. In de oude kast breekt enkele dagen later een jonge koningin uit, die na haar paringsvlucht de leiding over de achterblijvers overneemt.
